Ngô Vân Căn

Ngô Vân Căn – Cây Đại Thụ Của Nghệ Thuật Ấm Trà Tử Sa Nghi Hưng

Ngô Vân Căn (1892-1969), tên thật là Ngô Chi Lai, sinh ra tại Hòa Kiều, Nghi Hưng, tỉnh Giang Tô, không chỉ là một tượng đài trong làng gốm Tử Sa mà còn là người thầy vun đắp cho thế hệ nghệ nhân lừng lẫy tiếp theo. Ông được tôn vinh là một trong Thất Đại Danh Nghệ Nhân Tử Sa nhóm bảy bậc thầy tài hoa nhất, đặt nền móng vững chắc cho nghệ thuật ấm trà Tử Sa hiện đại.

Hành Trình Từ Thợ Gốm Đến Bậc Thầy

• Khởi đầu truyền thống: Năm 14 tuổi (khoảng 1906), Ngô Vân Căn bắt đầu theo học nghề dưới sự dẫn dắt của nghệ nhân Vương Sinh Nghĩa. Ông cùng học với Vương Bảo Căn và Chu Khả Tâm, sau này đều trở thành những cây đại thụ trong giới Tử Sa.
• Mang nghề đi muôn nơi: Năm 1915, nhờ giới thiệu của Công ty Đồ gốm Lợi Dụng (Nghi Hưng), ông đến Nhà máy Đồ gốm Bình Dân ở huyện Bình Định, tỉnh Sơn Tây, đảm nhận vị trí kỹ sư. Đây là cơ hội hiếm có, chứng tỏ tài năng và uy tín của ông đã vượt ra khỏi địa phương. Trong 3 năm ở đây, ông không chỉ truyền dạy kỹ thuật tạo hình gốm Tử Sa mà còn thử nghiệm thành công kỹ thuật nung hai lần với men lưu quân bằng than củi, góp phần quảng bá kỹ nghệ Tử Sa ra ngoài Nghi Hưng.
• Đóng góp cho giáo dục: Năm 1929, ông được mời làm kỹ thuật viên cho khoa Gốm sứ tại Đại học Trung ương Nam Kinh. Năm 1931 (có tài liệu ghi 1932), ông tiếp tục đảm nhiệm vị trí kỹ thuật viên khoa Nghiệp lò tại Trường Trung học Tỉnh lập Giang Tô Nghi Hưng (tiền thân của Trường Dạy nghề Gốm sứ tỉnh Giang Tô). Ông còn tiến cử người sư đệ tài năng Chu Khả Tâm vào cùng giảng dạy. Thời kỳ giảng dạy này kéo dài cho đến khi chiến tranh chống Nhật buộc trường đóng cửa.
• Trở về cội nguồn và định danh lịch sử: Sau năm 1949, ông tiếp tục cống hiến. Năm 1954, ông gia nhập Hợp tác xã Sản xuất Đồ gốm Thục Sơn. Tháng 11/1955, ông chính thức mở lớp, trực tiếp truyền dạy kỹ nghệ chế tác Tử Sa cho thế hệ học viên đầu tiên của Nhà máy Tử Sa Nghi Hưng (nay là Xí nghiệp Tử Sa Nghi Hưng số 1). Năm 1956, Chính phủ Nhân dân tỉnh Giang Tô chính thức bổ nhiệm ông làm Hướng dẫn viên kỹ thuật Tử Sa, ghi nhận đóng góp xuất sắc và xác lập vị thế của ông trong hàng ngũ Thất Đại Danh Nghệ Nhân Tử Sa.

Phong Cách Nghệ Thuật: Giản Dị, Vững Chãi, Xuất Thần Nhập Hóa

Phong cách chế tác của Ngô Vân Căn được đánh giá cao bởi sự giản dị, vững chãi và tinh tế. Ông thành thạo cả hai dòng sản phẩm chính:

1. Đồ ấm trơn, không hoa văn: Tạo hình thanh thoát, đường nét gọn gàng, chú trọng tỷ lệ cân đối và vẻ đẹp tự nhiên của chất đất.
2. Đồ ấm có hoa văn, gân nổi: Đặc biệt điêu luyện, nhất là với chủ đề cây trúc. Ông không chỉ tạo hình giống mà còn lột tả được “thần” của đối tượng.

Điểm nổi bật trong nghệ thuật của ông là khả năng xuất thần nhập hóa. Khi phục chế các tác phẩm cổ điển, ông luôn biết cách lồng ghép sáng tạo cá nhân một cách tinh tế, tạo nên sự biến hóa khôn lường và cảm giác mới mẻ, khiến tác phẩm vừa kế thừa tinh hoa truyền thống vừa mang hơi thở đương đại.

Ông thường xuyên sử dụng kỹ thuật song sắc nê (kết hợp hai loại đất sét màu khác nhau) để làm nổi bật chủ thể, đặc biệt hiệu quả trong các tác phẩm về trúc. Thân ấm thẳng tắp, cứng cáp tượng trưng cho thân trúc chính. Vòi, quai, núm ấm được tạo tác từ những nhánh trúc nhỏ uốn lượn tự nhiên, điểm xuyết những chiếc lá trúc mảnh mai, duyên dáng như đang đung đưa trong gió. Sự sắp xếp thưa dày hài hòa và cách phối màu đất tương hỗ khiến tác phẩm sống động, đạt đến sự hài hòa tuyệt mỹ.

Di Sản: Người Thầy Vĩ Đại Của Nghệ Thuật Tử Sa

Có lẽ đóng góp lớn lao nhất của Ngô Vân Căn nằm ở việc đào tạo thế hệ kế cận. Ông được coi là tông sư trong làng ấm trà, có công lao đặc biệt xuất sắc trong việc vun đắp nhân tài. Hầu hết những Đại sư Nghệ thuật Trung Quốc có ảnh hưởng sâu rộng nhất của nền nghệ thuật Tử Sa đương đại đều từng là học trò trực tiếp của ông: Cao Hải Canh, Vương Dần Tiên, Lữ Nghiêu Thần, Cát Minh Tiên, Hà Đĩnh Sơ, Phạm Hồng Tuyền… Danh sách này chính là minh chứng hùng hồn cho tầm ảnh hưởng vĩ đại của Ngô Vân Căn đối với sự phát triển của nghệ thuật Tử Sa thế kỷ XX.

Tác Phẩm Tiêu Biểu: Vẻ Đẹp Vượt Thời Gian

Các tác phẩm của Ngô Vân Căn được đánh giá cao cả về mặt nghệ thuật lẫn kỹ thuật, toát lên vẻ ôn hậu, vững trãi, giản dị mà thanh nhã. Chúng từng được vinh dự trưng bày tại Đại Hội Đường Nhân Dân và nhiều triển lãm lớn trong nước và quốc tế. Một số kiệt tác tiêu biểu:

• Hồ Lăng Hồ (Ấm Lăng Hồ quai vòng): Vuông trong tròn, tròn trong vuông, kết cấu tinh tế.
• Song Sắc Trúc Đoạn Hồ (Ấm Trúc Đoạn hai màu): Thể hiện tài nghệ điêu luyện với chủ đề trúc và kỹ thuật song sắc.
• Đại Trúc Đề (Ấm Trúc quai sách lớn): Uy nghi, mạnh mẽ.
• Truyền Lô Hồ (Ấm Truyền Lô): Đôn hậu, chất phác, mang vẻ đẹp cổ điển.
• Tuyến Vân Hồ (Ấm Mây Tơ): Thanh thoát, nhẹ nhàng.
• Hợp Lăng Hồ (Ấm Lăng Sen kết hợp): Kết hợp hài hòa các yếu tố.
• Thị Tử Hồ (Ấm Trái Hồng): Được ông sáng tạo nhiều biến thể, từ kiểu gân văn nhẵn bóng thích hợp khắc chữ đến kiểu chú trọng tạo hình tự nhiên, bóng mượt, sinh động.
• Các thiết kế khác: Chậu hoa trúc, chậu thủy sinh lớn hình chữ nhật, bộ trà Đào Tân Thạch, Linh Giác, ấm Ngư Tráo Hồ (Ấm Chụp Cá), Xuân Ninh Hồ (Ấm Xuân Yên)… đều thể hiện sự sáng tạo trên nền tảng kỹ thuật truyền thống vững vàng.

Con Người Và Triết Lý

Ngô Vân Căn cả đời sống thuần phác, liêm chính, rõ ràng trong việc công tư. Một điều đáng kính trọng là cho đến khi qua đời, ông không để lại riêng cho con cháu mình một tác phẩm nào. Tất cả tâm huyết và tài năng của ông đều dành trọn cho nghệ thuật và việc đào tạo thế hệ sau.

Ông rất coi trọng quan sát thực tế, đặc biệt yêu thích và nghiên cứu sâu sắc hình thái cây trúc. Điều này giúp ông có nguồn tư liệu phong phú để sáng tác các tác phẩm trúc đoạn đạt đến độ chân thực và sống động. Triết lý dạy học của ông nhấn mạnh làm ấm không chỉ cần giống về hình dáng, mà quan trọng hơn là phải đạt được thần tương đồng, phải hiểu quy luật tự nhiên, nắm bắt đặc điểm hình thái, từ trải nghiệm thực tế mà thể hiện, như vậy mới có thể đạt đến cảnh giới dung hội, sáng tạo.

Ngô Vân Căn không chỉ là một nghệ nhân bậc thầy với những tác phẩm xuất thần nhập hóa định hình phong cách Tử Sa hiện đại, mà trên hết, ông là người thầy vĩ đại, cây đại thụ che chở và vun đắp cho cả một thế hệ tinh hoa tiếp theo của Nghi Hưng. Di sản nghệ thuật đồ sộ và tầm ảnh hưởng sâu rộng đến các thế hệ học trò khiến tên tuổi và công lao của ông mãi mãi được tôn vinh trong lịch sử nghệ thuật gốm Tử Sa, xứng đáng với lời ca tụng: Thanh danh vượt cả thầy, mấy kẻ sánh bằng?.

Ấm Tử Sa Ngô Văn Căn