Nội dung bài viết | Trần Ký Trà

Chu Khả Tâm: Bậc Thầy Hoa Khí Của Gốm Tử Sa Nghi Hưng

Nói đến nghệ thuật gốm tử sa Nghi Hưng thế kỷ 20, tên tuổi Chu Khả Tâm (1904-1986) sáng chói như một trong những bậc thầy vĩ đại nhất. Với nghệ danh Kha Tâm (ẩn ý kẻ khiêm tốn mà đáng bậc thầy), sự nghiệp lẫy lừng của ông đã để lại dấu ấn khó phai trên nền gốm nghệ thuật Trung Hoa, đặc biệt trong lĩnh vực chế tác ấm trà tử sa.

Hành Trình Từ Thợ Gốm Đến Đại Danh Tượng

Khởi nghiệp sớm tài năng: Sinh năm 1904, Chu Khả Tâm bước vào nghề từ năm 15 tuổi, theo học danh sư Vương Thăng Nghĩa, cùng thời với những tên tuổi lớn như Ngô Vân Căn, Vương Bảo Căn. Tính cách khiêm tốn, ham học hỏi và không ngừng sáng tạo giúp tài năng của ông sớm bộc lộ.
Đột phá và công nhận quốc tế: Năm 1927, nhờ sự tiến cử của Ngô Vân Căn, ông được Trường Nghề Gốm sứ Nghi Hưng (Giang Tô) mời làm kỹ thuật viên. Đây cũng là thời điểm ông sáng tác bộ ấm trà tử sa pha cà phê độc đáo. Bước ngoặt lớn đến năm 1932 khi kiệt tác Vân Long Đỉnh (cao 84cm) của ông tham dự Triển Lãm Thế giới Chicago (Mỹ) và đoạt giải Đặc cấp. Tác phẩm Trúc Đỉnh khác của ông được bà Tống Khánh Linh mua với giá 500 bảng Anh tại Thượng Hải, đưa tên tuổi ông vang xa. Tài năng xuất chúng giúp ông được thăng chức kỹ sư.
Gìn giữ và phát huy di sản: Thời kỳ kháng chiến, trường đóng cửa. Năm 1945, trường mở cửa trở lại, ông tiếp tục cống hiến với vai trò giáo viên kỹ thuật. Tháng 12/1953, ông tham dự Hội nghị Nghệ nhân Toàn quốc ở Bắc Kinh, mang theo các tác phẩm Vân Long và Viên Tùng Trúc Mai. Tại đây, ông gây kinh ngạc khi dùng chỉ tre và bút đồng để nặn mô hình giá bút hình cây mai già một cách điêu luyện, chứng tỏ kỹ thuật gốm đã đạt đến cảnh giới thượng thừa, nhận được sự ngợi khen, tiền thưởng và huy chương từ Bộ Văn hóa.
Mở rộng tầm nhìn và đào tạo thế hệ mới: Mùa hè 1954, ông tham gia lớp Nghiên cứu Mỹ thuật Dân gian tại Học viện Mỹ thuật Công nghiệp Hoa Đông. Việc học hỏi lý luận từ các danh họa và giao lưu với nghệ nhân khắp vùng giúp ông nâng cao đáng kể tầm nhìn nghệ thuật. Ông tích cực vận động thành lập Công xưởng Tử Sa Nghiệp xã Thục Sơn (giữ chức Phó chủ nhiệm) để tập hợp nghệ nhân, gìn giữ nghề truyền thống. Năm 1955, ông là một trong những người sáng lập Lớp học Kỹ thuật Tử Sa, đào tạo thế hệ nghệ nhân gốm tử sa có học thức đầu tiên của Tân Trung Quốc.
Vinh quang quốc tế và đỉnh cao sáng tạo: Năm 1956, với vai trò hướng dẫn viên kỹ thuật, nhiều tác phẩm của ông (Viên Tùng Trúc Mai, Sóc Nho, Nhất Tiết Trúc Đoạn, Phỏng Cổ Trúc Đề) đoạt Huy chương Vàng tại Triển lãm Mỹ thuật Công nghiệp Trung Quốc ở Sri Lanka (hiện lưu giữ tại Bảo tàng Nam Kinh). Năm 1958, tác phẩm Sóc Nho được trưng bày tại Triển lãm Mỹ thuật Công nghiệp Toàn quốc lần thứ nhất ở Bắc Kinh và được giới chuyên môn đánh giá rất cao. Năm 1959, ông hoàn thành một nhiệm vụ quan trọng, phục chế thành công Tư Đào Bôi bảo vật quốc gia của Hạng Tử Đào trong vòng 4 tháng.
Thời kỳ sung mãn và vinh danh: Từ năm 1960, trở thành hội viên Hiệp hội Mỹ thuật Trung Quốc, ông bước vào thời kỳ sáng tác cực kỳ sung mãn. Ông thiết kế hàng loạt tác phẩm kinh điển như Như Ý, Vân Ngọc, Cao Phong Cà Phê, Nghênh Tân Tửu Cụ, Tưởng Bôi Hồ, Vạn Thọ, Uyển Mai, Kha Tâm Lê Thức… Năm 1964, việc phục chế tinh xảo Bao Phu của Trần Minh Viễn đạt mức giả cổ như thật khẳng định kỹ pháp đỉnh cao của ông. Kiệt tác Kha Thọ được dùng làm quà tặng cho tướng Từ Hải Đông và Mao Trạch Đông.
Sáng tạo không ngừng và quốc lễ: Ngay cả đầu thập niên 1970, ông vẫn miệt mài cho ra đời những tác phẩm mới mẻ như Xảo Sắc Thị Tử, Thái Điệp, Cao Hồ, Báo Xuân, Cấn Tùng, Thúy Tùng. Năm 1973, ông sáng tạo hình thức mới, một dáng ấm kết hợp đa dạng họa tiết (tùng xanh, tùng biếc, mai lạnh, bách cổ, đào tươi) khắc trên thân ấm hình trái tim, được đón nhận nồng nhiệt. Đặc biệt, tác phẩm Kha Tâm Lê Thức tinh xảo được Quốc vụ viện Trung Quốc chọn làm quà quốc lễ tặng Thủ tướng Nhật Bản Tanaka Kakuei.
Vinh quang cuối đời: Năm 1978, ông được phong tặng danh hiệu Công nghệ Mỹ thuật sư (nghệ nhân bậc thầy) và giữ các vị trí quan trọng tại Hội Văn học Nghệ thuật Giang Tô và Hội Chính trị Hiệp thương Nghi Hưng. Tháng 10/1985, Đài truyền hình Thượng Hải quay phim tư liệu ông chế tác Phỏng Cổ, và sau đó ông hoàn thành tác phẩm cuối cùng Hán Biển.

Phong Cách Nghệ Thuật Đặc Sắc: Khi Thiên Nhiên Hóa Thành Khí Cụ

Chu Khả Tâm được tôn vinh là Bậc thầy khí hoa nhất đời (đồ gốm, vẽ trang trí), phản ánh tài năng kết hợp điêu khắc, tạo hình và trang trí trên ấm tử sa một cách xuất thần. Ông cũng là một trong Tử Sa Thất Lão (Bảy bậc lão làng của Tử Sa), danh hiệu dành cho những nghệ nhân lỗi lạc nhất thời kỳ đầu Tân Trung Quốc.

Lấy cảm hứng từ thiên nhiên: Ông có khả năng thiên phú trong việc quan sát và chắt lọc vẻ đẹp từ thiên nhiên (cây cối, hoa lá, động vật) để đưa vào tác phẩm một cách sống động và có hồn.
Phong cách thuần hậu, kỹ pháp tinh nghiêm: Các tác phẩm của ông toát lên vẻ đẹp đậm đà, chắc chắn, chuẩn mực về kỹ thuật, cân đối hài hòa về tỷ lệ.
Kiệt tác qua các thời kỳ:
- Thời trẻ: Vân Long – Khắc họa tinh tế sự biến ảo của mây mùa hạ, khí thế thông suốt, được coi là một kiệt tác sống động.
- Trưởng thành: Viên Tùng Trúc Mai – Thoát khỏi khuôn mẫu thân cây thông thường, đạt đến sự giản lược mà thanh nhã, đẹp mắt.
- Tuổi già: Thái Điệp – Ý tưởng độc đáo, lấy cái giản dị thể hiện sự phong phú. Điểm nhấn đặc sắc là dùng hình búp trúc ngọc làm núm ấm, tựa như điểm nhãn vẽ rồng, khiến toàn bộ tác phẩm bừng sáng.

Đào Tạo Nhân Tài Và Nâng Tầm Nghệ Thuật Điêu Khắc

Chu Khả Tâm không chỉ là một nghệ nhân thiên tài mà còn là một nhà giáo dục tâm huyết. Ông đào tạo nên nhiều học trò xuất sắc, góp phần quan trọng vào việc kế thừa và phát triển nghề gốm tử sa Nghi Hưng, như Vương Dần Tiên, Lý Bích Phương… Đặc biệt, việc ông thường xuyên trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo kỹ thuật tại chỗ cho các nghệ nhân và học trò đã góp phần nâng cao toàn diện kỹ thuật điêu khắc trang trí trên gốm tử sa cho cả thế hệ.

Chu Khả Tâm là một cây đại thụ trong làng gốm nghệ thuật tử sa Nghi Hưng. Cuộc đời ông là hành trình không ngừng sáng tạo, cống hiến và đào tạo. Từ những kiệt tác vang dội quốc tế như Vân Long Đỉnh đến những sáng tạo tinh xảo như Thái Điệp, Kha Tâm Lê Thức (ấm quốc lễ), ông đã đưa nghệ thuật chế tác ấm trà tử sa lên một tầm cao mới, kết hợp nhuần nhuyễn giữa tạo hình, điêu khắc và trang trí. Danh hiệu Bậc thầy khí hoa nhất đời và vị trí trong Tử Sa Thất Lão hoàn toàn xứng đáng với những gì ông đã cống hiến cho di sản gốm sứ Trung Hoa. Những tác phẩm và tinh thần sáng tạo của ông mãi mãi là nguồn cảm hứng vô giá cho các thế hệ nghệ nhân gốm tử sa Nghi Hưng tiếp theo.