Nội dung bài viết | Trần Ký Trà
Bùi Thạch Dân: Bàn Tay Vàng Làm Sống Dậy Gốm Tử Sa Nghi Hưng
Bùi Thạch Dân (1892 – 1976) không chỉ là một cái tên, mà là một huyền thoại trong làng gốm Tử Sa Nghi Hưng. Ông là minh chứng cho sự tinh luyện, sáng tạo không ngừng và cốt cách thanh cao của một nghệ nhân đích thực.
Khởi Nguồn Từ Nghị Lực Phi Thường
Sinh ra năm 1892 tại Thục Sơn, Nghi Hưng, trong một gia đình bình dân làm đậu phụ, tên khai sinh của ông là Bùi Vân Khánh. Năm 7 tuổi, khi vào học trường tư, thầy giáo đổi tên ông thành Bùi Đức Minh, mang ý nghĩa đức hạnh sáng ngời. Tinh thần tự lập và khát khao học nghề đã đưa cậu thiếu niên 15 tuổi (năm 1907) đến với người thầy, cũng là anh rể của mình Giang Tổ Thần, một danh thủ làm ấm Tử Sa nổi tiếng cuối thời nhà Thanh, đầu thời Dân Quốc.
Sau này, ông tự đổi tên thành Bùi Thạch Dân. Thạch (đá) thể hiện mong muốn gắn bó cả đời với nghề gốm sứ, như chính ông giải thích: “Đổi tên thành Thạch Dân là để phù hợp hơn với nghệ thuật Tử Sa“. Cái tên mới như dự báo cho một sự nghiệp lừng lẫy gắn liền với đất và lửa.
Có thể bạn quan tâm
Tài Năng Được Vun Đắp, Danh Tiếng Vang Xa
Dưới sự dìu dắt của danh sư Giang Tổ Thần, Bùi Thạch Dân khổ luyện và sớm bộc lộ tài năng xuất chúng. Ông nổi danh với kỹ thuật mô phỏng đồ cổ vô cùng tinh xảo. Khả năng tạo hình của ông rất đa dạng: từ bình nước, chén đĩa, đến lư hương, đỉnh đồng. Phong cách đặc trưng là sự thanh nhã, độc đáo, toát lên vẻ vững chãi, trầm ổn của đồ đồng cổ.
Đầu những năm 1920, danh tiếng Bùi Thạch Dân vang xa. Ông thường xuyên giao lưu, đàm đạo nghệ thuật với các nhà văn, trí thức ở Nghi Hưng, đặc biệt kết thâm giao với Sở Nam Cường và Phan Nhã Lượng. Thời gian ông ở Thượng Hải để nghiên cứu và mô phỏng cổ vật càng lâu, chủng loại tác phẩm của ông càng thêm phong phú.
Bậc Thầy Nghệ Thuật Tượng Sinh
Nếu mô phỏng cổ vật là một thế mạnh, thì nghệ thuật tạo hình tượng sinh (mô phỏng thực vật, động vật) mới là nơi Bùi Thạch Dân thực sự tỏa sáng và để lại dấu ấn khó phai. Ông đặc biệt say mê và thành công với các tác phẩm mô phỏng rau, củ, quả.
- Từ người thầy: Sư phụ Giang Tổ Thần cũng nổi tiếng với các bộ sưu tập quả và bách quả (trăm loại quả). Tác phẩm của thầy được khen ngợi vì giữ nguyên màu sắc tự nhiên của đất nung, không tô màu phụ gia, và tạo hình rất chỉn chu, đều đặn.
- Đến người học trò vượt thầy: Bùi Thạch Dân kế thừa nhưng phát triển lên một tầm cao mới. Ông sử dụng màu sắc phong phú và kỹ thuật khảm cầu kỳ một cách điêu luyện để đạt độ chân thực tuyệt đỉnh:
- Củ ấu: màu đen bóng như thật.
- Củ năn: màu đỏ vàng được khảm tỉ mỉ, những sợi lông tơ trên vỏ được điểm xuyết bằng cánh đen tinh tế, sống động đến lạ lùng.
- Đặc biệt Củ lạc: Đây được coi là tuyệt tác. Ông tạo hình củ lạc ở trạng thái nửa khép nửa mở, với những hạt đậu lấp ló bên trong, như thể nó vừa tự nhiên tách vỏ. Chi tiết này thể hiện sự quan sát tinh tế và kỹ thuật điêu luyện đỉnh cao, khiến tác phẩm không còn là đồ gốm mà như một phần của sự sống.
Tài năng này đã đưa ông lên địa vị tôn quý, được tôn vinh là Trần Minh Viễn đệ nhị (tức đứng thứ hai sau Trần Minh Viễn một đại danh thủ tượng sinh gốm Tử Sa đời Minh).
Triết Lý Sáng Tạo: Tinh – Ít – Tuyệt
Phong cách nghệ thuật của Bùi Thạch Dân ở giai đoạn chín muồi được định hình rõ nét:
- Chủ đạo tác phẩm trung, tiểu khí: Ông tập trung vào các tác phẩm kích thước vừa và nhỏ, phù hợp để thưởng ngoạn tinh tế.
- Lấy cổ vật làm chuẩn mực, sáng tạo dựa trên nền tảng đó: Ông nghiên cứu đồ cổ kỹ lưỡng nhưng không sao chép máy móc. Với tư duy nghệ thuật siêu phàm, ông biết cách dung hòa giữa thu nhỏ và phóng đại, giữa sự đơn giản và phức tạp, đạt đến sự cân đối hài hòa tuyệt mỹ.
- Tài phối đất độc nhất vô nhị: Ông có khả năng điều chế đất sét để tạo ra lớp men bóng nhã nhặn, thoát tục, mang vẻ đẹp cổ điển chất phác. Đồng thời, đất sét dưới bàn tay ông cũng có thể biến hóa thành muôn hình vạn trạng cho các tác phẩm tượng sinh.
- Tinh – Ít – Tuyệt: Đây là triết lý sáng tạo xuyên suốt sự nghiệp và cũng là đặc điểm khiến tác phẩm của ông vô cùng quý giá. Ông theo đuổi sự tinh xảo (Tinh), hiếm có (Ít) và tuyệt diệu (Tuyệt). Với mỗi mẫu thiết kế, ông chỉ làm tối đa 5-6 kiệt tác, thậm chí có mẫu chỉ 1-2 tác phẩm. Mỗi tác phẩm đều là tâm huyết, đạt đến độ hoàn mỹ về hình dáng, chất liệu và thần thái.
Phong cách thanh nhã, đại phương, không hề tầm thường, cùng kỹ nghệ điêu luyện, nghiêm cẩn đã tạo nên một trường phái riêng biệt, độc nhất của Bùi Thạch Dân trong vườn nghệ thuật Tử Sa. Tinh thần sáng tạo không ngừng tìm cái mới, tạo sự biến đổi, đạt sự tinh xảo và vươn tới sự tuyệt diệu của ông trở thành tấm gương sáng cho các thế hệ nghệ nhân sau này.
Cuối Đời Thanh Bạch, Tỏa Sáng Đến Cuối Cùng
Suốt đời, Bùi Thạch Dân sống thanh cao, giữ cốt cách ngay thẳng, không a dua nịnh hót. Năm 1968, ở tuổi 76, ông bị tai biến. Dù sau đó có thể đi lại được, nhưng việc cử động vô cùng khó khăn. Thế nhưng, tình yêu và trách nhiệm với nghề vẫn cháy bỏng. Ông vẫn cố gắng đi bộ đến xưởng gốm, ân cần chỉ bảo, truyền dạy kinh nghiệm quý báu cho các nghệ nhân đời sau. Kể từ sau cơn tai biến, ông không còn có thể tạo ra tác phẩm mới nào. Ông qua đời năm 1976, hưởng thọ 84 tuổi, để lại một di sản nghệ thuật đồ sộ và một tấm gương đạo đức nghề nghiệp sáng ngời.
Bùi Thạch Dân là một trong những cây đại thụ hiếm có của nghệ thuật gốm Tử Sa Nghi Hưng thế kỷ 20. Tác phẩm của ông, đặc biệt là các tác phẩm tượng sinh như củ lạc, củ năng, củ ấu… luôn được giới sưu tập trà cụ cao cấp săn đón và định giá rất cao tại các cuộc đấu giá quốc tế, là bảo vật trong nhiều bảo tàng danh tiếng. Tinh thần sáng tạo không mệt mỏi và sự cầu toàn trong từng tác phẩm của ông mãi mãi là ngọn đuốc soi đường cho nghệ thuật gốm Tử Sa truyền thống.
Tác Phẩm Của Bùi Thạch Dân
