Bùi Thạch Dân Và Danh Xưng Trần Minh Viễn Đệ Nhị Trong Lịch Sử Tử Sa

Trong dòng chảy lịch sử của nghệ thuật gốm sứ Tử Sa Nghi Hưng, thế kỷ XX ghi nhận những cuộc chuyển giao thời đại đầy biến động, nơi xuất hiện những cá nhân kiệt xuất gánh vác sứ mệnh bảo tồn di sản. Bùi Thạch Dân là một đỉnh cao cô độc như thế, người được ví như nhịp cầu nối liền ánh hào quang của quá khứ thời Thanh với tư duy nghệ thuật hiện đại. Là một trong bảy vị đại lão nghệ nhân khai sáng của xưởng gốm Tử Sa Nghi Hưng, ông sở hữu một cuộc đời chế tác kéo dài hơn bảy mươi năm với những cống hiến lưu danh.

Danh hiệu danh giá mà giới thưởng ngoạn và các học giả đương thời đồng lòng suy tôn ông chính là một lời khẳng định rõ ràng cho tài năng thiên bẩm. Việc đứng cạnh cái tên của bậc thầy thể loại tượng sinh thời kỳ nhà Thanh là sự công nhận cho kỹ thuật tạo hình đạt tới mức thượng thừa. Bài viết này từ Trần Ký Trà sẽ đưa người yêu trà bước vào thế giới quan tinh tế của một bậc thầy, người từng hai lần dùng đôi tay mình để chữa lành các vết thương lịch sử trên những bảo vật quốc gia.

Hành Trình Tầm Sư Học Đạo Của Cậu Bé Bán Đậu Phụ Bùi Thạch Dân

Lớp Nền Kỷ Luật Từ Người Anh Rể Giang Tổ Thần

Mùa thu năm 1892, tại vùng đất Thục Sơn thuộc Nghi Hưng, cậu bé Bùi Vân Khánh sinh ra trong một gia đình nghèo khó quanh năm gắn bó với gánh đậu phu. Khi lên bảy tuổi, khi được gia đình gom góp cho theo học tại một ngôi trường tư thục trong làng, thầy đồ đã đổi tên khai sinh của cậu thành Bùi Đức Minh, với mong muốn cuộc đời cậu sau này sẽ có đức hạnh và danh tiếng vang xa. Bước ngoặt lớn đầu tiên đến vào năm mười lăm tuổi, khi cậu chính thức bước chân vào thế giới của đất sét và bàn xoay dưới sự chỉ dạy của người anh rể Giang Tổ Thần.

Giang Tổ Thần, nghệ nhân có tự là Án Khanh, danh chấn giới Tử Sa bấy giờ với biệt hiệu danh giá nhờ biệt tài chế tác dòng ấm Sư Cầu vô cùng điêu luyện. Những năm tháng đầu tiên của cậu thiếu niên Đức Minh diễn ra không hề dễ dàng, bởi tâm tính của cậu vốn yêu thích những món đồ gốm nhỏ nhắn, có tạo hình mô phỏng sinh động tự nhiên. Tiết trời oi ả của xưởng gốm không ngăn được việc cậu lén lút nặn củ ấu, hạt lạc thay vì tập trung vào kỹ thuật chế tác thân ấm Sư Cầu tròn trịa, chuẩn mực. Sự nghiêm khắc có phần khắc nghiệt của Giang Tổ Thần trong năm thứ hai học nghề đã tôi luyện nên một Bùi Thạch Dân cầu toàn, sở hữu kỹ thuật tạo hình chuẩn xác đến từng sợi tóc.

Bước Ngoặt Thượng Hải Và Duyên Kỳ Ngộ Với Cổ Vật Của Trần Minh Viễn

Năm 1913, chàng thanh niên Bùi Đức Minh chính thức gia nhập Công ty Đồ gốm Lợi Vĩnh, một trong những tổ chức thương mại gốm sứ lớn nhất vùng Nghi Hưng thời bấy giờ. Đến năm 1917, ông lần đầu tiên đặt chân đến Thượng Hải, đô thị phồn hoa bậc nhất, nơi tập trung các nhà sưu tầm cổ vật và những thương gia giàu có. Tại đây, ông được tiếp xúc trực tiếp với các tác phẩm nguyên bản của bậc thầy Trần Minh Viễn, những kiệt tác mang phong cách khoáng đạt, mô phỏng tự nhiên vô cùng sống động.

Trong suốt thập niên 1920, danh tiếng của ông lan rộng khắp giới đồ cổ Thượng Hải, các thương gia liên tục mời ông về tư gia để thực hiện các đơn hàng phỏng cổ. Việc mô phỏng lại các tác phẩm thời Minh, Thanh đòi hỏi người thợ không chỉ có tay nghề cao mà phải thấu cảm được tinh thần của tiền nhân. Các tác phẩm do ông chế tác trong giai đoạn này đạt đến mức độ tinh vi tuyệt đối về cả hình khối lẫn chất đất, khiến người xem khó lòng phân biệt được đâu là thật, đâu là giả. Chính từ những thành công vang dội này, giới mộ điệu đã trân trọng gọi ông bằng danh xưng tôn kính để biểu thị cho một tài năng xuất chúng.

Hai Lần Phục Chế Cổ Vật Đưa Bùi Thạch Dân Vào Huyền Thoại Nghi Hưng

Chế Tác Nắp Linh Chi Cho Kiệt Tác Cung Xuân

Nghệ thuật phục chế cổ vật luôn được coi là một thử thách vô cùng khắc nghiệt đối với bất kỳ người thợ gốm nào, bởi nó đòi hỏi sự đồng điệu tuyệt đối về mặt tâm hồn với người nghệ nhân thuở trước. Năm 1923, danh sĩ Trữ Nam Cường mang đến một lời đề nghị khiến giới Tử Sa đương thời xôn xao, đó là làm lại chiếc nắp cho tác phẩm Cung Xuân vô giá. Chiếc ấm do tổ sư Cung Xuân chế tác từ thời nhà Minh vốn đã bị thất lạc nắp từ lâu, chiếc nắp hình quả dưa do nghệ nhân Hoàng Ngọc Lân làm thay thế sau này bị danh họa Hoàng Tân Hồng đánh giá là không tương hợp.

Sau nhiều đêm suy tư bên bàn trà, Bùi Thạch Dân đã đưa ra một quyết định táo bạo nhưng đầy tính nghệ thuật khi lựa chọn hình ảnh một cây nấm linh chi cổ kính để làm nắp ấm. Nấm linh chi vốn là loài thảo dược thường mọc trên các thân cây già cỗi, hoàn toàn tương hợp với kết cấu sần sùi, mô phỏng vỏ cây mục của thân ấm Cung Xuân. Sự bổ sung này hoàn hảo đến mức biến hai phần tách biệt thành một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất, không hề có một tì vết nhỏ nào về mặt thẩm mỹ. Trên vành nắp, nhà thư pháp Phan Trĩ Lượng đã dùng dao khắc ghi lại một dòng minh văn lịch sử bằng chữ Hán:

作壶者供春，误为瓜者黄玉麟，五百年后黄宾虹识为瘿，英人以二万金易之未能，重为制盖者石民，题记者稚君

“Tác hồ giả Cung Xuân, ngộ vi qua giả Hoàng Ngọc Lân, ngũ bách niên hậu Hoàng Tân Hồng thức vi anh, Anh nhân dĩ nhị vạn kim dịch chi vị năng, trùng vi chế cái giả Thạch Dân, đề ký giả Trĩ Quân.”

Dịch nghĩa: Người làm ra chiếc ấm là Cung Xuân. Người lầm tưởng là hình quả dưa là Hoàng Ngọc Lân. Năm trăm năm sau, Hoàng Tân Hồng nhận ra đó là Thụ Anh. Người Anh bỏ ra hai vạn đồng vàng cũng không mua nổi. Người làm lại chiếc nắp là Thạch Dân. Người ghi chép là Trĩ Quân.

Hiện nay, chiếc ấm huyền thoại mang hai dấu ấn của hai thời đại này đang được trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc.

Sáng Tạo Khay Đỡ Rễ Cây Nâng Tầm Thánh Tư Đào Bôi

Mối nhân duyên giữa Trữ Nam Cường và Bùi Thạch Dân tiếp tục đơm hoa kết trái vào khoảng cuối thập niên 1920, khi ông nhận lời phục chế một báu vật khác có tên gọi Thánh Tư đào bôi. Tác phẩm này là chiếc cốc có hình dáng nửa quả đào do đạo sĩ Hạng Thánh Tư chế tác vào thời kỳ chuyển giao giữa nhà Minh và nhà Thanh. Chiếc cốc bằng đất Tử Sa này có đường nét chạm khắc hoa lá tinh xảo, nhưng phần đáy lại bị tổn hại một mẩu lá nhỏ khiến cho tổng thể báu vật bị nghiêng, không thể tự đứng vững trên mặt phẳng.

Thay vì hàn gắn trực tiếp vào vết nứt cổ vật một cách khiên cưỡng, Bùi Thạch Dân đã chọn giải pháp chế tác một chiếc khay đỡ bằng đất Tử Sa bọc bên ngoài. Chiếc khay đỡ này được ông tạo hình thành một khúc rễ cây cổ thụ có những đường vân uốn lượn, xù xì, tạo nên một sự nâng đỡ vô cùng vững chãi cho chiếc cốc hình quả đào. Giải pháp này không chỉ giải quyết triệt để lỗi kỹ thuật ở đáy cốc mà còn tạo ra một sự đối thoại thẩm mỹ đầy thi vị giữa nét già cỗi của rễ cây và sự tươi mới của quả đào. Cảm kích trước tài năng này, danh sĩ Phan Trĩ Lượng đã tự tay khắc một bài ký dài trên chiếc khay đỡ:

圣思，相传为修道人，姓项，能制桃杯，大于常器。花叶干实无一不妙，见者不能释手。廿年前，简翁得此于燕市，归而宝之。杯底小损微跛。名手裴石民，时方以第二陈鸣远名于世，善为前人修旧，昨年用宾虹老人之意，为供春壶重配盖，今岁复以鄙请，为此杯加一外托，中虚而涵纳之，趾乃定。遂为之记略，兼扬其绝艺，以光于陶史为二美。

“Thánh Tư, tương truyền vi tu đạo nhân, tính Hạng, năng chế đào bôi, đại ư thường khí. Hoa diệp can thực vô nhất bất diệu, kiến giả bất năng thích thủ. Niệm niên tiền, Giản Ông đắc thử ư Yến thị, quy nhi bảo chi. Bôi để tiểu tổn vi bại. Danh thủ Bùi Thạch Dân, thì phương dĩ đệ nhị Trần Minh Viễn danh ư thế, thiện vi tiền nhân tu cựu, tạc niên dụng Tân Hồng Lão nhân chi ý, vi Cung Xuân hồ trọng phối cái, kim tuế phục dĩ bỉ thỉnh, vi thử bôi gia nhất ngoại thác, trung hư nhi hàm nạp chi, chỉ nãi định. Toại vi chi ký lược, kiêm dương kỳ tuyệt nghệ, dĩ quang ư đào sử vi nhị mỹ.”

Dịch nghĩa: Thánh Tư, tương truyền là một người tu đạo, họ Hạng, có thể chế tác chén đào, lớn hơn đồ vật thông thường. Hoa lá cành quả không gì là không khéo léo, người xem không nỡ rời tay. Hai mươi năm trước, Giản Ông tìm được vật này ở chợ Yên Kinh (Bắc Kinh), đem về nâng niu như báu vật. Đáy chén bị sứt nhẹ và hơi vẹo. Danh thủ Bùi Thạch Dân, lúc bấy giờ nổi danh là “người thứ hai sau Trần Minh Viễn”, giỏi sửa chữa đồ cổ của người xưa. Năm ngoái, theo ý của cụ Tân Hồng (Hoàng Tân Hồng), ông đã gắn lại nắp cho ấm Cung Xuân. Năm nay, lại theo lời thỉnh cầu của tôi, ông làm thêm một cái đế bên ngoài cho chén này, bên trong rỗng để bao bọc lấy chén, nhờ đó chân đế được vững vàng. Tôi bèn viết vài dòng ghi chép này, đồng thời tán dương tài nghệ tuyệt vời của ông, để làm rạng danh sử gốm, xem như hai điều tốt đẹp.

Cuối bài ký, Phan Trĩ Lượng còn khắc một dấu ấn tròn có hai chữ “Nhị mỹ” nhằm ca ngợi hai lần phục chế đỉnh cao của ông. Tác phẩm hiện được lưu giữ bảo tồn nghiêm ngặt tại Bảo tàng Nam Kinh.

Tư Duy Thẩm Mỹ Đa Diện Trong Phong Cách Chế Tác Của Bùi Thạch Dân

Dòng Ấm Quang Tố Khí Mang Cốt Cách Đồng Xanh Cổ Đại

Một trong những năng lực đặc biệt giúp Bùi Thạch Dân đứng vào hàng ngũ các đại lão nghệ nhân chính là khả năng làm chủ hoàn hảo cả hai trường phái thiết kế tưởng chừng đối lập nhau. Đối với dòng ấm quang tố khí, ông không lạm dụng bất kỳ chi tiết trang trí bề mặt nào mà chỉ tập trung tối đa vào cấu trúc hình học và độ chính xác của đường nét. Thân ấm của ông thường mang một vẻ đẹp vô cùng trầm ổn, phản ánh rõ nét những nghiên cứu sâu sắc của ông về các món đồ đồng ba chân thời cổ đại.

Các tác phẩm tiêu biểu như Tam Túc Đỉnh hay Xuyến Đỉnh Tần Chung thể hiện một tư duy tạo hình vô cùng khúc chiết, mạnh mẽ nhưng lại rất thanh thoát. Từng tỷ lệ giữa vòi ấm, quai ấm và thân ấm đều được tính toán một cách nghiêm ngặt, tạo ra một cảm giác cân bằng tuyệt đối khi nhìn vào. Sáng tạo trên một bề mặt trơn nhẵn luôn là thử thách lớn nhất, bởi mọi lỗi lầm nhỏ trong quá trình vỗ thân hay gọt giũa đều sẽ lộ ra trước mắt người thưởng ngoạn. Ông đã vượt qua thử thách đó bằng một sự kiên nhẫn phi thường, biến những thớ đất mộc mạc thành những tác phẩm mang khí chất kiêu hãnh.

Dòng Ấm Hoa Hóa Khí Và Đỉnh Cao Tượng Sinh Vật Phẩm

Nếu dòng ấm trơn phô diễn kỹ thuật tạo hình hình học, thì dòng hoa hóa khí lại là nơi tình yêu thiên nhiên của Bùi Thạch Dân được giải phóng một cách trọn vẹn nhất. Ông không chỉ mô phỏng lại hình dáng bên ngoài của các loài thực vật, động vật mà thực sự đã truyền được cái thần sắc sống động của chúng vào trong đất gốm. Tác phẩm Tùng Đoạn trà cụ được ra đời từ tư duy nghệ thuật duy mỹ đó, với toàn bộ ấm trà là một khúc cây tùng già cỗi, sần sùi. Mỗi vết nứt trên vỏ cây, mỗi chiếc lá tùng nhỏ xíu đắp nổi đều chân thực đến ngỡ ngàng, giúp tác phẩm đoạt giải cao tại Hội chợ Mỹ nghệ năm 1953.

Một kiệt tác khác không thể không nhắc đến là tác phẩm Ngũ Phúc Bàn Đào, nơi ông kết hợp điêu luyện giữa biểu tượng văn hóa truyền thống và kỹ nghệ đắp nổi. Năm con dơi mang ý nghĩa ngũ phúc được ông tạo hình đang bay lượn xung quanh một quả đào căng mọng, tạo nên một bầu không khí vô cùng sống động và ngập tràn linh khí. Bên cạnh ấm trà, thế giới tượng sinh vật phẩm của ông còn mở rộng sang các mẫu chậu hoa, thủy thừa phục vụ không gian trà thất và văn phòng của các bậc văn sĩ. Những con tằm nhỏ đang ăn lá, những con ốc đồng bám trên miệng đĩa sen đều được ông nặn tay với một sự tỉ mỉ, khiến người xem có cảm giác chúng có thể chuyển động bất cứ lúc nào.

Di Sản Của Bùi Thạch Dân Trong Hệ Thống Thất Đại Lão Nghệ Nhân

Năm 1955, khi Hợp tác xã Gốm sứ Thục Sơn được thành lập nhằm khôi phục lại ngành sản xuất Tử Sa sau những năm dài chiến tranh, Bùi Thạch Dân là một trong những viên gạch nền móng đầu tiên. Đến năm 1956, ông cùng với sáu vị đại lão nghệ nhân khác bao gồm Cố Cảnh Chu, Nhậm Cam Đình, Tưởng Dung được chính quyền phong danh hiệu Kỹ thuật phụ đạo. Đây là chức danh cao quý nhất thời bấy giờ, giao cho họ trọng trách truyền dạy lại những bí kỹ chế tác cho thế hệ trẻ kế cận.

Ở xưởng gốm công nghiệp, ông vẫn giữ nguyên vẹn nếp sống điềm đạm, miệt mài làm việc bên bàn xoay gỗ dù tuổi tác ngày một cao, sức khỏe ngày một suy giảm. Trên các tác phẩm được ông chế tác vào những năm cuối đời, người ta thường tìm thấy những chiếc ấn chương khắc dòng chữ thể hiện số tuổi của ông như một lời tự sự đầy tự hào về cuộc đời cống hiến. Năm 1968, do đôi tay đã bắt đầu run rẩy không còn nghe theo sự điều khiển của lý trí, ông chính thức ngừng việc cầm dao chế tác. Sự ra đi của ông vào năm 1976 đã khép lại một chương sách đầy rực rỡ nhưng cũng mở ra một kỷ nguyên mới cho các thế hệ học trò tiếp nối di sản của ông.

Suy Ngẫm Về Chữ Tâm Của Người Thợ Gốm Qua Cuộc Đời Bùi Thạch Dân

Nhìn lại hành trình từ một cậu bé nghèo phụ giúp gia đình bên gánh đậu phụ đến khi trở thành một bậc thầy vĩ đại, ta nhận ra giá trị cốt lõi của nghệ thuật không nằm ở sự phô trương. Cuộc đời của Bùi Thạch Dân là một minh chứng cho thấy sự im lặng lao động, sự kiên trì vượt qua những định kiến về việc phỏng cổ để tìm ra tiếng nói độc bản của riêng mình. Ông không cố gắng tạo ra những phom dáng kỳ dị để thu hút sự chú ý, mà đi sâu vào bản chất của đất sét, tìm kiếm sự hòa hợp giữa bàn tay con người và quy luật của tự nhiên.

Hai lần phục chế cổ vật thành công của ông để lại cho hậu thế một bài học sâu sắc về sự khiêm nhường trong nghệ thuật; khi cái tôi của người nghệ nhân biết lùi lại phía sau để tôn vinh giá trị của tiền nhân. Khi người yêu trà nâng niu một tác phẩm Tử Sa chân chính tại không gian của Trần Ký Trà, thứ chúng ta đang cảm nhận không chỉ là độ mịn của đất, độ ngắt nước của vòi ấm. Đó còn là sự kết tinh của những cuộc đời đầy nghiêm cẩn như Bùi Thạch Dân, những người đã biến đất sét Nghi Hưng thành những tác phẩm nghệ thuật bất tử với thời gian.

Tác Phẩm Của Bùi Thạch Dân