Hà Đạo Hồng: Bậc Thầy Của “Thần, Khí, Lực” Và Còn Đường Nghệ Thuật Tử Sa Đương Đại

Người yêu trà nào khi nhắc đến tử sa Nghi Hưng cũng biết đến Cố Cảnh Chu, cái tên đã trở thành huyền thoại của thế kỷ trước. Nhưng nếu hỏi ai là người kế tục xứng đáng nhất ở thế kỷ này, câu trả lời có lẽ sẽ dẫn chúng ta đến một cái tên khác: Hà Đạo Hồng.

Sinh năm 1943, Hà Đạo Hồng là một trong những nghệ nhân tử sa hiếm hoi được giới chuyên môn tôn vinh là người kế thừa xứng đáng tinh thần của Cố Cảnh Chu không phải theo nghĩa thầy trò trực tiếp, mà ở tầm vóc và ảnh hưởng. Tác phẩm của ông đã vượt qua ranh giới của một món đồ chơi trà, trở thành những tuyệt phẩm được săn đón trên khắp thế giới. Theo thống kê từ Nhã Xương Nghệ Thuật Võng, từ năm 2003 đến 2020, tổng giá trị các tác phẩm của ông được đấu giá đã vượt mức 360 triệu NDT (khoảng 1.260 tỷ VND theo tỷ giá hiện hành).

Hành trình của ông, từ một cậu bé bên dòng sông Thục Sơn đến bậc thầy của “thần, khí, lực”, là câu chuyện về sự kiên trì, tài năng và một triết lý sống hiếm có trong thời đại hôm nay.

Hành trình từ người thợ trẻ đến bậc thầy của hai vị lão nghệ nhân

Tuổi thơ bên dòng sông Thục Sơn – cái nôi của tử sa

Hà Đạo Hồng sinh tháng 1 năm 1943 tại Đinh Thục trấn, Nghi Hưng, tỉnh Giang Tô. Đây là vùng đất mà người dân sống với gốm, thở với đất sét. Những lò nung cổ ven sông Thục Sơn đã hun đúc nên một nền văn hóa tử sa kéo dài hơn năm thế kỷ.

Tuổi thơ của ông trôi qua trong những năm tháng chiến tranh và biến động. Nhưng chính không khí của làng nghề, tiếng gõ khuôn, mùi đất nung đã thấm vào tâm hồn cậu bé từ thuở ấu thơ. Năm 1958, khi mới 15 tuổi, Hà Đạo Hồng bước vào xưởng gốm tử sa Nghi Hưng, một quyết định đã định hình cả cuộc đời ông.

1958 – bước chân vào xưởng tử sa và hai người thầy vĩ đại

Xưởng gốm tử sa Nghi Hưng những năm 1958 là nơi quy tụ những bậc thầy lỗi lạc nhất. Và Hà Đạo Hồng đã có vinh dự được học hỏi từ hai trong số họ.

Người thầy đầu tiên là Vương Dần Xuân (1897-1977), một trong “Thất đại lão nghệ nhân” của tử sa Nghi Hưng. Dưới sự chỉ dạy của Vương Dần Xuân, Hà Đạo Hồng được rèn luyện bài bản về phương khí và viên khí, những kỹ thuật nền tảng của tử sa cổ điển. Vương Dần Xuân nổi tiếng với sự nghiêm khắc và tỉ mỉ, đã truyền cho người học trò nhỏ tuổi không chỉ kỹ năng mà còn là thái độ tôn kính với nghề.

Người thầy thứ hai là Bùi Thạch Dân (1892-1976), được mệnh danh là “Trần Minh Viễn đệ nhị”, người kế thừa xuất sắc của danh thợ Trần Minh Viễn thời Thanh. Bùi Thạch Dân là bậc thầy của hoa hóa khí, những tác phẩm lấy cảm hứng từ thiên nhiên, mô phỏng hình dáng cây cỏ, hoa lá. Chính ông đã mở ra cho Hà Đạo Hồng cánh cửa của sự sáng tạo và cảm hứng từ tạo hóa.

Có thể nói, Hà Đạo Hồng đã được thừa hưởng một nền tảng hiếm có: kỷ luật của phương khí từ Vương Dần Xuân, sự tinh tế của viên khí và cảm hứng của hoa hóa khí từ Bùi Thạch Dân. Ông thông thạo tất cả các thể loại: tròn, vuông, gân văn và hoa hóa. Điều này giải thích vì sao sau này ông có thể dung hòa mọi kỹ thuật vào một phong cách riêng biệt.

1976 – khoảng lặng để vươn xa: Học viện Công nghệ Mỹ thuật Trung ương

Sau gần 20 năm làm nghề, Hà Đạo Hồng đã có trong tay kỹ thuật điêu luyện. Nhưng ông không dừng lại. Năm 1976, ở tuổi 33, ông theo học tại Học viện Công nghệ Mỹ thuật Trung ương (nay là Học viện Mỹ thuật Thanh Hoa).

Khoảng thời gian này là một bước ngoặt. Lần đầu tiên, một người thợ tử sa được đào tạo bài bản về mỹ học hiện đại, về lý luận tạo hình và trang trí gốm sứ. Ông không chỉ biết “làm thế nào” mà còn hiểu “tại sao”. Từ đây, tư duy của ông không còn bó hẹp trong khuôn mẫu truyền thống mà vươn ra những chân trời mới.

Người ta thường nói, một nghệ nhân vĩ đại cần hai điều: bàn tay của người thợ và con mắt của người nghệ sĩ. Hà Đạo Hồng đã có cả hai.

“Hà thức phong cách”: Tư duy thẩm mỹ và phương pháp chế tác

Thần, Khí, Lực – ba trụ cột của một ngôn ngữ hình khối mới

Nếu phải gói gọn “Hà thức phong cách” trong ba chữ, đó sẽ là: Thần, Khí, Lực (神、气、力).

• Thần là thần thái, là linh hồn của tác phẩm. Một ấm của Hà Đạo Hồng không chỉ là một vật dụng, nó có “diện mạo” riêng, có cá tính.
• Khí là khí chất, là sự tỏa sáng từ bên trong. Tác phẩm của ông không kêu gào nhưng có sự hiện diện mạnh mẽ, khiến người xem phải dừng lại.
• Lực là lực độ, là sự căng đầy của hình khối. Đây có lẽ là đặc trưng rõ ràng nhất của Hà Đạo Hồng. Các đường nét trên tác phẩm của ông không hề yếu ớt hay mềm mại quá mức, mà luôn có một sức căng, một độ đàn hồi của đất sét được nung chảy trong lửa.

Sau này, ông mở rộng khái niệm thành sáu yếu tố: Hình, Thần, Khí, Lực, Thế, Thú (形、神、气、力、势、趣). “Thế” là thế đứng, là cấu trúc tổng thể. “Thú” là thú vị, là những chi tiết tinh tế khiến người thưởng ngoạn mỉm cười.

Một nhà phê bình đã nhận xét rằng tác phẩm của Hà Đạo Hồng là “sự đột phá về biểu hiện lực độ kể từ Thiệu Đại Hanh”. Thiệu Đại Hanh là bậc thầy tử sa thời Đạo Quang nhà Thanh, nổi tiếng với những tác phẩm có “lực” mạnh mẽ. Hà Đạo Hồng đã kế thừa và phát triển tinh thần đó, đưa nó lên một tầm cao mới.

Từ Quang tố khí đến Hoa hóa khí – sự dung hòa của kỹ thuật toàn diện

Điều khiến Hà Đạo Hồng khác biệt so với nhiều nghệ nhân cùng thời là sự toàn diện về kỹ thuật. Ông không chỉ giỏi một thể loại, mà thông thạo tất cả.

Quang tố khí: Những tác phẩm trơn tru, không trang trí của ông “viên nhuận đôn hậu, thức độ nghiêm cẩn” (tròn trịa dày dặn, bố cục nghiêm ngặt). Tập Tư Hồ là một ví dụ điển hình: không một chi tiết thừa, chỉ có hình khối thuần túy nhưng tràn đầy sức sống.

Hoa hóa khí: Tác phẩm mô phỏng thiên nhiên của ông “chương pháp tự nhiên, tinh tế ưu nhã” (bố cục tự nhiên, tinh tế trang nhã). Đại Tùng Trúc Mai Hồ là minh chứng: thân ấm là thân tùng, vòi là trúc, quai là mai, ba loài cây quý được kết hợp hài hòa đến kỳ lạ.

Cân văn khí: Tác phẩm có các đường gân của ông “sinh động lưu loát, tịnh nhiên hữu tự” (sinh động mượt mà, ngăn nắp có trật tự).

Sự kết hợp giữa các thể loại này đã tạo nên một ngôn ngữ hình khối mới. Như một nhà nghiên cứu đã nhận xét, Hà Đạo Hồng đã “diễn giải ‘xuất tân ý vu pháp độ chi trung, ký diệu lý vu hào phóng chi ngoại’” (thể hiện cái mới trong khuôn phép, gửi cái diệu ở bên ngoài sự phóng khoáng).

“Cô phẩm bất phục chế” – triết lý sống của một nghệ nhân

Có lẽ điều đáng nể nhất về Hà Đạo Hồng không nằm ở kỹ thuật hay thẩm mỹ, mà ở một triết lý sống: “cô phẩm bất phục chế” tác phẩm độc bản không sao chép.

Năm 1988, tác phẩm Đại Tùng Trúc Mai Hồ của ông được một thương nhân Hồng Kông mua với giá cao. Nhiều năm sau, một thương nhân Đài Loan đến gặp ông, đề nghị trả một khoản tiền lớn để sao chép lại tác phẩm đó. Hà Đạo Hồng từ chối.

Ông giải thích: “Một tác phẩm nghệ thuật đích thực là duy nhất, không thể tùy tiện sao chép, nếu không sẽ xâm phạm đến người sưu tầm. Nghệ thuật không thể vì lợi mà dao động, lấy tiền bạc làm mục đích thì khó có thể sáng tạo ra tác phẩm nghệ thuật đích thực.”

Câu nói ấy giản dị nhưng chứa đựng một thái độ hiếm có. Trong thời đại mà mọi thứ đều có thể được nhân bản, Hà Đạo Hồng chọn con đường ít người đi. Mỗi năm ông chỉ làm 2-3 ấm. Không vội vàng, không chạy theo số lượng. Mỗi tác phẩm là một đứa con tinh thần, được ông ấp ủ, nâng niu và trao gửi trọn vẹn.

Những kiệt tác lưu danh: từ quốc lễ đến sàn đấu giá

Đại Tùng Trúc Mai Hồ – khúc ca của tuế hàn tam hữu

Trong kho tàng tác phẩm của Hà Đạo Hồng, Đại Tùng Trúc Mai Hồ (大松竹梅壶) có lẽ là cái tên được nhắc đến nhiều nhất.

Tùng, trúc, mai, “tuế hàn tam hữu” (ba người bạn mùa đông) là đề tài quen thuộc trong văn hóa Trung Hoa, tượng trưng cho khí tiết kiên cường và vẻ đẹp thanh cao. Nhưng dưới bàn tay Hà Đạo Hồng, ba loài cây ấy không chỉ là biểu tượng mà còn là những hình khối sống động.

Thân ấm được tạo hình từ thân tùng, với những đường vân mô phỏng vỏ cây già sần sùi. Vòi ấm là một nhánh trúc, thẳng tắp và thanh thoát. Quai ấm uốn lượn như một cành mai, mềm mại nhưng đầy sức sống. Ba chất liệu, ba hình dáng, ba cảm xúc khác nhau được hòa quyện thành một tổng thể thống nhất.

Nhà phê bình đánh giá tác phẩm này là “tự Thiệu Đại Hanh đến nay, sự đột phá về biểu hiện lực độ”. Không chỉ là một ấm đẹp, nó còn là một tuyên ngôn về khí chất và bản lĩnh của người nghệ nhân.

Năm 2012, Đại Tùng Trúc Mai Hồ được bán đấu giá tại Bảo Lợi với giá 8.050.000 NDT (khoảng 28 tỷ VND). Nhưng với những người yêu trà, con số ấy chỉ là một cách để thị trường định giá một thứ vốn dĩ vô giá.

Tập Tư Hồ – khi hình khối mang triết lý

Nếu Đại Tùng Trúc Mai Hồ là đỉnh cao của hoa hóa khí, thì Tập Tư Hồ (集思壶) là kiệt tác của quang tố khí thể loại mà Hà Đạo Hồng cũng làm chủ không kém.

Tập Tư Hồ có thân hình tròn đầy, căng tràn sức sống. Phần miệng và đáy thu nhỏ, tạo cảm giác “hữu thủy hữu chung” (có đầu có cuối), một ẩn ý về sự viên mãn và trọn vẹn. Nắp ấm dày dặn, trên đỉnh là một núm tròn trịa, được ví như “kết tinh của trí tuệ và tư tưởng”.

Điểm đặc biệt của Tập Tư Hồ nằm ở sự cân bằng giữa các bộ phận. Vòi ấm không vươn ra ngay mà sát vào thân, rồi mới vươn lên một cách tự nhiên. Quai ấm mềm mại nhưng đủ khỏe để nâng đỡ toàn bộ thân hình đồ sộ. Sự tương phản giữa cái mạnh mẽ và cái tinh tế, giữa cái đầy đặn và cái thanh thoát đã tạo nên một tổng thể hài hòa.

Hà Đạo Hồng từng nói: “Những chi tiết như vòi và quai chỉ là ‘cửa sổ’, linh hồn thực sự nằm ở tỷ lệ lực căng của từng bộ phận và sự bố trí thế đứng tổng thể.”

Tập Tư Hồ được đấu giá tại Hãn Hải năm 2012 với giá 9.200.000 NDT (khoảng 32 tỷ VND) một trong những mức giá cao nhất cho một tác phẩm tử sa đương đại.

Đạo Phương Hồ – câu chuyện của một cự vật và hành trình trở về

Nếu có một tác phẩm nào thể hiện rõ nhất sự uy nghi trong phong cách Hà Đạo Hồng, đó là Đạo Phương Hồ (道方壶).

Đây là ấm tử sa lớn nhất mà Hà Đạo Hồng từng thực hiện: dài 68 cm, rộng 32 cm, cao 80 cm, nặng 60 kg, có thể chứa 80 cân nước (khoảng 40 lít). Ngay cả bản thân ông cũng thừa nhận: “Đạo Phương là ấm lớn nhất và đẹp nhất tôi từng làm, bây giờ và mãi sau này tôi không thể làm ra được ấm như thế nữa.”

Đạo Phương Hồ có hình khối vuông vắn, đường nét sắc sảo nhưng không hề cứng nhắc. Bốn mặt phẳng thẳng tắp, nhưng các góc cạnh được xử lý tinh tế để tạo cảm giác mềm mại. Chân ấm vững chắc, quai ấm và núm ấm có những đường cong nhẹ nhàng, tạo sự tương phản với sự vuông vắn của thân ấm. Thân ấm được khắc họa bởi danh thợ Đàm Tuyền Hải với thơ và tranh, càng tôn thêm giá trị nghệ thuật.

Hành trình của Đạo Phương Hồ cũng đặc biệt không kém. Tác phẩm được thực hiện năm 1987, sau đó đến tay một nhà sưu tầm người Đài Loan, rồi được chuyển đến Đức. Nhiều năm sau, một nhà sưu tầm người Nghi Hưng tên là Tưởng Tiểu Bình đã bỏ ra một số tiền khổng lồ để mua lại và đưa tác phẩm trở về quê hương. Ngày nay, Đạo Phương Hồ được trưng bày tại “Đạo Phương Hội Quán” ở Nghi Hưng, được coi là bảo vật của làng tử sa.

Câu chuyện của Đạo Phương Hồ là một hành trình đầy cảm xúc: từ bàn tay người nghệ nhân, qua bao biến động của thời cuộc, cuối cùng trở về nơi nó được sinh ra. Như một lời nhắc nhở rằng, những giá trị đích thực dù có đi xa đến đâu cũng sẽ tìm được đường về.

Di sản và tầm ảnh hưởng: từ xưởng tử sa đến thế giới

Người thầy của hai thế hệ – dòng chảy Hà thức phong cách

Hà Đạo Hồng không chỉ là một nghệ nhân, ông còn là người thầy của nhiều thế hệ sau.

Con gái ông, Hà Diệp, đã tiếp nối sự nghiệp và trở thành người truyền nhân xuất sắc của “Hà thức phong cách”. Những tác phẩm của Hà Diệp mang đậm dấu ấn của cha, từ sự đôn hậu trong hình khối đến sự tinh tế trong từng chi tiết.

Nhiều học trò khác của ông cũng đã trở thành những tên tuổi lớn trong làng tử sa: Tào Yến Bình – nghệ nhân cấp tỉnh, Trần Quốc Lương – Đại sư Gốm sứ Trung Hoa. Họ đã mang những bài học từ người thầy của mình đến với thế giới, góp phần lan tỏa “Hà thức phong cách” đến nhiều vùng miền.

Năm 2003, Hà Đạo Hồng được phong tặng danh hiệu “Đại sư Gốm sứ Trung Hoa” trong đợt đầu tiên. Ông cũng là người được công nhận là “đại diện di sản văn hóa phi vật thể quốc gia” trong lĩnh vực kỹ thuật làm tử sa Nghi Hưng.

Nhưng có lẽ, di sản lớn nhất của ông không nằm ở những danh hiệu, mà ở tinh thần “cô phẩm bất phục chế”, một lời nhắc nhở rằng nghệ thuật không phải là sản xuất hàng loạt, mà là sự chiêm nghiệm và cống hiến.

Trên sàn đấu giá – giá trị của “một cây khó cầu”

Theo thống kê từ Nhã Xương Nghệ Thuật Võng, từ năm 2003 đến 2020, tổng giá trị đấu giá các tác phẩm của Hà Đạo Hồng đã lên đến 3,6 tỷ NDT (khoảng 12.600 tỷ VND).

Những con số ấn tượng:

Nhưng giá trị của một ấm Hà Đạo Hồng không chỉ nằm ở con số. Đằng sau mỗi tác phẩm là hàng tháng trời nghiền ngẫm, là sự tỉ mỉ của từng đường nét, là tâm huyết của một người đã dành cả đời để theo đuổi cái đẹp.

Có một câu nói trong giới sưu tầm: “Một ấm của Hà Đạo Hồng khó tìm hơn vàng.” Bởi vàng có thể đào được, nhưng một tác phẩm đích thực của ông thì không phải lúc nào cũng có trên thị trường. Mỗi năm ông chỉ làm 2-3 ấm, và mỗi cây là một độc bản.

Mộc mạc và uy nghi, cuộc đời của một người thợ

Ngồi trước một ấm của Hà Đạo Hồng, ta không chỉ thấy đất sét được nung trong lửa.

Ta thấy bàn tay của một người thợ đã dành cả đời để lắng nghe từng thớ đất. Ta thấy đôi mắt của một nghệ sĩ đã học cách nhìn thấy cái đẹp trong những điều giản dị nhất: một cành mai gãy, một khúc trúc già, một thân tùng sần sùi. Ta thấy trái tim của một con người đã chọn con đường ít người đi, con đường của sự kiên nhẫn, của sự cô đơn, của niềm tin rằng nghệ thuật đích thực không thể vội vã.

“Mộc mạc” là sự khiêm nhường trong tính cách. “Uy nghi” là sự vững chãi, trang nghiêm trong sáng tạo nghệ thuật, không thỏa hiệp trước những xô bồ của thời đại nhân bản hàng loạt.

Hà Đạo Hồng không nói nhiều về mình. Ông để tác phẩm lên tiếng. Và những ấm ấy, mỗi khi được đặt trên bàn trà, lại kể một câu chuyện về sự kiên trì, về lòng tôn kính với nghề, về một thời đại mà người ta vẫn còn tin vào giá trị của sự thủ công và cái đẹp đích thực.

Có lẽ, đó là điều quý giá nhất mà ông để lại cho hậu thế. Không phải những ấm trị giá hàng chục tỷ đồng, mà là một tấm gương về cách sống và cách làm nghề trong một thế giới đang ngày càng vội vã.

Bài viết được thực hiện bởi Trần Ký Trà – người đồng hành cùng những giá trị nghệ thuật đích thực của tử sa Nghi Hưng.
Tìm hiểu thêm về hồ sơ nghệ thuật và danh mục tác phẩm được công nhận của Đại sư Hà Đạo Hồng tại hệ thống lưu trữ thông tin nghệ thuật Baidu.

Ấm Tử Sa Hà Đạo Hồng