Nội dung bài viết | Trần Ký Trà
Nghệ Nhân Cung Xuân: Bậc Thầy Khai Sơn Của Tử Sa Nghi Hưng
Trong dòng chảy dài rộng hơn năm trăm năm của lịch sử nghệ thuật Tử Sa Nghi Hưng, có những danh xưng đã trở thành cột mốc sừng sững, không thể dịch chuyển. Tại điểm khởi đầu của mọi điểm khởi đầu, nơi những khối đất sét trầm tích sâu trong lòng núi Hoàng Long lần đầu tiên thức tỉnh để khoác lên mình hình hài của nghệ thuật, có một cái tên vừa khiêm nhường vừa vĩ đại: Cung Xuân (供春).
Ông là người nghệ nhân đầu tiên trong lịch sử Tử Sa được ghi danh rõ ràng vào thư tịch cổ với họ tên đầy đủ. Trước thời đại của ông, Tử Sa chỉ được xem là một thứ công cụ tạo tác thô sơ, phục vụ sinh hoạt thuần túy của thường dân hoặc chốn thiền môn hoang dã. Sau sự xuất hiện của ông, Tử Sa chính thức bước qua ranh giới của một món đồ dùng để bước vào thánh đường của nghệ thuật hàn lâm. Người yêu trà ngàn năm nhìn về ông không chỉ như một người thợ gốm giỏi, mà là người đã mở ra một kỷ nguyên, biến tạo vật vô tri thành những tác phẩm mang đậm hơi thở của thời đại và tinh thần văn nhân. Hãy cùng Trần Ký Trà ngược dòng thời gian, trở về chốn tổ Nghi Hưng thế kỷ 16, để giải mã mật mã nghệ thuật mang tên Cung Xuân.
Hành Trình Từ Cậu Bé Hầu Đến Ông Tổ Tử Sa
Thân Phận Khiêm Nhường Và Cơ Duyên Lịch Sử
Khoảng những năm từ 1506 đến 1566, dưới triều nhà Minh, trải dài từ niên hiệu Chính Đức đến Gia Tĩnh, tại vùng đất Nghi Hưng thuộc tỉnh Giang Tô, có một người thanh niên mang thân phận vô cùng thấp kém dưới đáy xã hội phong kiến.
Xét về mặt nguồn gốc, Cung Xuân không phải là con nhà nòi của các xưởng gốm chính thống, càng không phải là bậc phong lưu quyền quý. Ông vốn là một gia đồng tức tiểu đồng hầu hạ trong nhà của sĩ tử Ngô Di Sơn, người sau này đỗ Tiến sĩ vào năm Chính Đức Giáp Tuất (1514).
Trong cuốn thư tịch cổ nổi tiếng Dương Tiện Danh Hồ Hệ do học giả Ngô Khiên biên soạn vào đời Thanh, cuộc đời của vị tổ sư này được ghi lại bằng một dòng ngắn ngủi nhưng vô cùng chuẩn xác:
学宪吴颐山家僮也 “Học hiến Ngô Di Sơn gia đồng dã”
Dịch nghĩa: Vị ấy vốn là người hầu trong nhà của quan Học hiến Ngô Di Sơn vậy.
Mặc dù một số ít tài liệu dã sử có ghi chép mơ hồ rằng Cung Xuân ban đầu là một tỳ nữ, song hầu hết các nguồn sử liệu chính thống có giá trị đối chiếu cao đều thống nhất ông mang thân phận gia đồng thân cận. Tuy nhiên, chính cái thân phận nhỏ bé ấy lại là bệ phóng cho một cơ duyên lịch sử vĩ đại khi Ngô Di Sơn chọn ngôi chùa cổ Kim Sa Tự (金沙寺) làm nơi ẩn dật, đóng cửa đọc sách để chuẩn bị cho kỳ khoa cử quốc gia. Kim Sa Tự nằm sâu ở vùng núi phía Tây Nam huyện Nghi Hưng, cách xa sự xô bồ của phố thị, là nơi cư ngụ của những bậc tu hành tịch mịch, và cũng là nơi ẩn giấu một vị lão tăng có biệt tài chế tác ấm đất nung vô cùng đặc biệt.
Bí Mật Từ Gian Bếp Của Lão Tăng
Vị lão tăng tại Kim Sa Tự khi ấy thường xuyên tự tay nặn những chiếc ấm đất để đun nước pha trà cúng Phật và tự thưởng thức. Qua nhiều năm quan sát những người thợ gốm thủ công tại địa phương, vị tăng này đã đúc kết được một phương pháp lọc bùn rất tinh vi. Ông dùng loại “tế nê” (细泥) tức lớp bùn mịn lắng đọng lại trong quá trình rửa và lọc nguyên liệu làm gốm thông thường để làm phôi ấm.
Thao tác thủ công thời kỳ này còn rất nguyên sơ, được sử liệu mô tả lại bằng tám chữ:
捏作为胎，挖空中间的泥料 “Niết tác vi thai, oa không trung gian đích nê liêu”
Dịch nghĩa: Nặn đất thành hình phôi ấm, rồi khoét rỗng phần bùn đất ở giữa.
Sau khi phần thân được khoét rỗng, người thợ mới tiến hành gắn vòi, quai và nắp ấm. Đây chính là hình thái phôi thai thô sơ nhất của ấm Tử Sa trong lịch sử. Cung Xuân, với bổn phận của một gia đồng phụ trách việc củi lửa và giặt giũ, thường xuyên lui tới gian bếp và nơi làm việc của lão tăng. Bằng nhãn quan nhạy bén và một niềm đam mê tự nhiên, ông đã lén quan sát từng động tác, từng đường đi nước bước của đôi bàn tay vị tu sĩ.
Khi lão tăng nghỉ ngơi, Cung Xuân bí mật lấy phần đất sét mịn còn sót lại dưới đáy chậu rửa tay của vị hòa thượng để tự mình mô phỏng theo. Tuy nhiên, thay vì lặp lại những hình khối vô tri, vuông tròn đơn điệu của người đi trước, Cung Xuân đã hướng đôi mắt của mình ra thế giới tự nhiên xung quanh khuôn viên Kim Sa Tự. Ông quan sát những gốc cổ thụ ngàn năm, những vết sần sùi dập nát trên thân cây bạch quả già nua trước sân tự viện. Ông dùng một chiếc thìa tre dùng để múc trà để khoét rỗng lòng ấm, và dùng chính những ngón tay trần của mình để ấn, miết, nắn chỉnh bề mặt bên ngoài của phôi đất, vô tình để lại những dấu vết vân tay tự nhiên, loang lổ trên lớp da gốm. Khi Ngô Di Sơn vô tình phát hiện ra tác phẩm của người hầu, ông không những không trách phạt hành vi “trộm nghề” mà còn lập tức nhận ra tư chất thiên tài của Cung Xuân, từ đó ra sức khích lệ và giới thiệu tác phẩm này đến các bậc văn nhân đại phu đương thời.
Từ Đồ Dùng Đến Nghệ Thuật: Bước Chuyển Vĩ Đại
Sự vĩ đại của Cung Xuân không nằm ở việc ông phát minh ra chất đất Tử Sa, mà nằm ở chỗ ông là người đầu tiên lồng ghép tư duy thẩm mỹ nghệ thuật vào một vật dụng vốn chỉ dùng để chứa nước. Trước thời Cung Xuân, những chiếc ấm đất chỉ được coi là vật dụng tầm thường của tầng lớp lao động, thô ráp và không có danh tính nghệ nhân. Cung Xuân đã dùng tư duy lập thể của mình để tái cấu trúc lại toàn bộ hệ thống hình khối của ấm trà Nghi Hưng.
Học giả Ngô Khiên trong cuốn Dương Tiện Danh Hồ Hệ khi tận mắt chứng kiến một tác phẩm truyền đời của Cung Xuân đã phải thốt lên những lời miêu tả đầy tôn kính:
栗色，暗暗如古金铁，敦庞周正 “Lật sắc, án án như cổ kim thiết, đôn bàng chu chính”
Dịch nghĩa: Sắc gốm màu hạt dẻ, ánh lên nét thâm trầm kín đáo như sắc sắt đồng cổ, hình dáng vững chãi mà vuông tròn quy củ.
Điểm đặc biệt nhất chính là bề mặt của chiếc ấm không được là phẳng nhẵn nhụi một cách công nghiệp, mà trên đó ẩn hiện những dấu vết cơ học của cơ thể con người: “chỉ la văn ẩn khởi khả án” tức là những đường vân tay hình xoắn ốc nổi lên mờ mờ, khi lấy ngón tay sờ vào có thể cảm nhận được rất rõ ràng. Dấu vân tay ấy không phải là khuyết điểm kỹ thuật, mà chính là một bản tuyên ngôn nghệ thuật đầy kiêu hãnh: Đây là sản phẩm kết tinh từ sự tương tác trực tiếp giữa cơ thể con người và đất, là nghệ thuật thủ công thuần túy độc bản chứ không phải vật phẩm đúc khuôn hàng loạt.
Những Tranh Luận Về Thân Thế Và Sự Nghiệp
Trong giới nghiên cứu khảo cổ học và lịch sử gốm sứ Trung Hoa, những tình tiết quanh cuộc đời Cung Xuân vẫn luôn là một đề tài tranh luận học thuật sôi nổi. Một bộ phận các nhà sử học hiện đại đặt ra giả thuyết rằng câu chuyện Cung Xuân lén học nghề từ vị lão tăng Kim Sa Tự thực chất là một giai thoại mang tính văn học được thêu dệt nhằm lãng mạn hóa nguồn gốc của Tử Sa.
Họ đưa ra bằng chứng về gia thế của Ngô Di Sơn: Cha của ông là Ngô Luân, một vị quan đại thần có học thức uyên bác, vốn nổi tiếng là người sành trà và có bộ sưu tập trà cụ vô cùng phong phú. Rất có thể, Cung Xuân đã được đào tạo một cách bài bản dưới sự định hướng thẩm mỹ văn nhân của chính gia tộc họ Ngô. Tuy nhiên, do định kiến xã hội nặng nề thời nhà Minh với chế độ “tượng hộ thế tập” coi thợ thủ công là tầng lớp có địa vị thấp kém, cha truyền con nối nên một gia tộc quan lại hiển hách như họ Ngô không thể công khai thừa nhận mình đã đứng ra đào tạo hoặc có thành viên tham gia vào việc sản xuất đồ gốm thủ công.
Nhưng cho dù những tranh luận ấy có đi đến đâu, một sự thật lịch sử bất biến đã được toàn thể giới học thuật thừa nhận: Cung Xuân chính là người đặt những viên gạch nền móng đầu tiên cho nền thẩm mỹ Tử Sa. Đại văn hào Ngô Mai Đỉnh thời nhà Thanh đã dâng tặng những lời ca tụng bất hủ trong bài Dương Tiện Danh Hồ Phú:
彼新奇兮万变，师造化兮元功。信陶壶之鼻祖，亦天下之良工。 “Bỉ tân kỳ hề vạn biến, sư tạo hóa hề nguyên công. Tín đào hồ chi tổ sư, diệc thiên hạ chi lương công.”
Dịch nghĩa: Những điều mới lạ kia biến hóa đến muôn vàn, lấy tự nhiên làm thầy nên tạo nên công phu thần diệu. Quả thật xứng đáng là vị tổ sư của nghề làm ấm đất, và cũng là người thợ tài hoa bậc nhất trong thiên hạ.
Tác Phẩm Và Di Sản Của Cung Xuân
Thụ Anh Hồ Kiệt Tác Muôn Đời
Tác phẩm đỉnh cao, gắn liền với tên tuổi và biến Cung Xuân thành một huyền thoại bất tử chính là chiếc Thụ Anh Hồ (树瘿壶) hay còn gọi là ấm hình khối u vỏ cây.
Cảm hứng sáng tác tác phẩm này đến từ những chiếc mắt cây, những khối u sần sùi dị dạng trên thân cây bạch quả cổ thụ nằm bên cạnh giếng nước của Kim Sa Tự. Cung Xuân đã không chọn những hình khối hình học hoàn hảo, mà chọn mô phỏng một sự bất toàn mang tính quy luật của tự nhiên. Ông dùng kỹ thuật miết vuốt bóp đất để tạo nên một bề mặt gồ ghề, lồi lõm, thô mộc nhưng lại ẩn chứa một nguồn năng lượng sống nội tại vô cùng mạnh mẽ.
Nhà thơ đời Thanh Châu Thự trong một lần thưởng trà bằng ấm Cung Xuân đã viết lại những câu thơ đầy cảm xúc:
寒梧垂荫日初晴，自泻供春蟹眼生 “Hàn ngô thùy ấm nhật sơ tình, tự tiết cung xuân giải nhãn sinh”
Dịch nghĩa: Bóng cây ngô đồng rủ mát khi trời vừa hửng nắng, tự tay rót trà từ chiếc ấm Cung Xuân, thấy bọt nước trà nổi lên lăn tăn như mắt cua.
Sự quý hiếm và giá trị kinh tế của tác phẩm này từ góc độ lịch sử cũng được ghi chép rất rõ trong cuốn Đài Dương Bách Vịnh Chú: “tối trọng cung xuân thượng hồ, nhất câu dụng chi sổ thập niên, tắc trị kim nhất hốt” dịch nghĩa là: Người đời coi trọng nhất là chiếc ấm thượng hạng của Cung Xuân, một chiếc mà dùng suốt mấy chục năm thì giá trị tương đương với một thỏi vàng lớn.
Để tìm hiểu sâu hơn về kết cấu đất gốm, dung tích và nghệ thuật thưởng ngoạn riêng của dáng ấm này, bạn có thể tham khảo bài viết chi tiết về Ấm Cung Xuân tại Trần Ký Trà.
Lục Biện Viên Nang Hồ: Bí Ẩn Từ Xứ Cảng Thơm
Bên cạnh Thụ Anh Hồ mang phong cách thô mộc, lịch sử còn ghi nhận một kiệt tác khác mang xu hướng thẩm mỹ hoàn toàn đối lập hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Trà cụ Hồng Kông (香港茶具文物馆), đó là chiếc Lục Biện Viên Nang Hồ (六瓣圆囊壶), ấm tròn sáu múi.
Dưới phần đáy của chiếc ấm này có khắc một dòng chữ lạc khoản bằng thể chữ Chân thư vô cùng nghiêm cẩn: “Đại Minh Chính Đức bát niên Cung Xuân” tức Cung Xuân làm vào năm thứ tám niên hiệu Chính Đức nhà Minh (1513). Tác phẩm có chiều cao 99 mm, đường kính thân 118 mm. Khác biệt hoàn toàn với phom dáng tự do của ấm khối u cây, chiếc ấm này được chia thành sáu múi tròn đều chặn khía đối xứng, vòi ấm và quai ấm đều có các đường gân sóng chạy dọc ăn khớp tuyệt đối với nhịp điệu của thân ấm. Đây là minh chứng cho thấy Cung Xuân sở hữu một năng lực kiểm soát hình khối hình học và kỹ thuật tạo hình chính xác ở trình độ cực cao, chứ không chỉ thuần túy dựa vào việc mô phỏng tự nhiên một cách ngẫu hứng.
Các Tác Phẩm Khác
Dựa trên các ghi chép rải rác trong các bản danh mục cổ vật, Cung Xuân trong suốt cuộc đời hành nghề của mình còn sáng tạo ra rất nhiều dáng ấm kinh điển làm tiền đề cho các thế hệ sau phỏng theo như: Long Đản (龙蛋) ấm dáng trứng rồng, Long Đái (龙带), Ấn Phương (印方), Khắc Giác Ấn Phương (刻角印方), và Lục Giác Anh Hồ (六角瘿壶).
Nhà văn nổi tiếng thời cuối Minh là Trương Đại trong cuốn tùy bút Đào Am Mộng Ức đã khẳng định một câu chắc nịch:
宜兴罐以龚春为上 “Nghi Hưng quán dĩ Cung Xuân vi thượng”
Dịch nghĩa: Đồ trà đất nung Nghi Hưng, lấy tác phẩm của Cung Xuân làm bậc tối thượng.
Hành Trình Của Chiếc Ấm Cung Xuân: Từ Đất Chật Đến Bảo Tàng
Hành trình lưu lạc và sống sót qua khói lửa chiến tranh của chiếc ấm Thụ Anh Hồ đích thực là một pho tiểu thuyết ly kỳ kéo dài suốt năm thế kỷ. Vào năm 1928, một vị nhân sĩ tri thức yêu cổ vật người Nghi Hưng tên là Trữ Nam Cường trong lúc dạo quanh các chợ đồ cũ tại Tô Châu đã vô tình nhìn thấy một chiếc ấm đất nung không có nắp, bám đầy bụi bẩn nằm lăn lóc ở một góc khuất. Khi cầm lên xem xét kỹ lưỡng, ông phát hiện dưới phần quai ấm có khắc chìm hai chữ “Cung Xuân” bằng lối viết rất cổ kính.
Là một người am hiểu sâu sắc về cổ vật, Trữ Nam Cường biết rằng vào thời kỳ đầu của nghệ thuật Tử Sa, các nghệ nhân chưa hề có thói quen đóng dấu triện hay khắc niên hiệu dưới đáy ấm bằng dao sắt như thời kỳ sau. Họ thường chỉ dùng một chiếc que tre vót nhọn để vạch tên mình một cách kín đáo dưới quai ấm khi phôi đất còn ẩm. Mãi đến thời Vạn Lịch, những nghệ nhân như Thời Đại Bân mới bắt đầu chuyển chữ ký xuống phần đáy ấm. Chiếc ấm này hoàn toàn trùng khớp với đặc điểm khảo cổ của thời kỳ sơ khởi. Trữ Nam Cường lập tức bỏ ra một số tiền lớn để mua lại chiếc ấm không nắp này.
Để hoàn thiện tác phẩm, Trữ Nam Cường đã mời bậc thầy làm ấm nổi tiếng nhất cuối đời Thanh là Hoàng Ngọc Lân đến để chế tác một chiếc nắp bù. Hoàng Ngọc Lân dựa trên trực giác của mình đã làm một chiếc nắp hình trái dưa hoàn chỉnh. Nhiều năm sau, vị danh họa lỗi lạc Hoàng Tân Hồng trong một lần đến chơi và thưởng ngoạn chiếc ấm đã thẳng thắn nhận định: Thân ấm vốn là mô phỏng khối u sần của vỏ cây cổ thụ (thụ anh), nếu lại dùng một chiếc nắp hình quả dưa (thuộc họ dây leo) thì hoàn toàn sai lệch về mặt logic tự nhiên.
Tiếp thu ý kiến ấy, Trữ Nam Cường lại lặn lội mời một bậc thầy Tử Sa lừng lẫy khác là Bùi Thạch Dân dỡ bỏ nắp cũ để làm lại một chiếc nắp mới hình nấm linh chi cổ kính. Trên vành ngoài của chiếc nắp linh chi này, nhà thư pháp Phan Trĩ Lượng đã đích thân dùng dao khắc lại một đoạn minh văn lịch sử ghi dấu toàn bộ quá trình hợp tác:
作壶者供春，误为瓜者黄玉麟，五百年后黄宾虹识为树瘿，重为盖者石氏，提记者稚君。 “Tác hồ giả Cung Xuân, ngộ vi qua giả Hoàng Ngọc Lân, ngũ bách niên hậu Hoàng Tân Hồng thức vi thụ anh, trọng vi cái giả Stạch thị, đề ký giả Trĩ Quân.”
Dịch nghĩa: Người làm ra chiếc ấm này là Cung Xuân, người lầm tưởng mà làm ra nắp dưa là Hoàng Ngọc Lân, năm trăm năm sau Hoàng Tân Hồng nhận ra đây là khối u cây, người làm lại chiếc nắp này là họ Bùi (Thạch Dân), người đề chữ ghi lại sự việc này là Trĩ Quân (Phan Trĩ Lượng).
Trong giai đoạn chiến tranh Trung – Nhật bùng nổ, quân đội phát xít Nhật từng lùng sục khắp vùng Nghi Hưng để tìm kiếm chiếc ấm này và ra giá tới 20.000 đồng bạc trắng nhằm mua đứt, nhưng Trữ Nam Cường kiên quyết từ chối. Ông đã đem chiếc ấm bọc kỹ trong nhiều lớp vải thô, nửa đêm trốn lên núi đào sâu chôn chặt dưới lòng đất suốt nhiều năm ròng rã để bảo vệ báu vật quốc gia khỏi tay quân xâm lược. Sau khi hòa bình lập lại, Trữ Nam Cường đã tự nguyện hiến tặng toàn bộ kiệt tác này cho Chính phủ. Ngày nay, báu vật này đang được trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc tại Bắc Kinh và từng được chọn làm đại diện tiêu biểu cho tinh hoa gốm sứ Trung Hoa tại Triển lãm Thế giới Thượng Hải (World Expo 2010).
Bí Ẩn Và Tranh Luận: Có Thật Sự Còn Ấm Cung Xuân?
Hai Chiếc Ấm Được Công Nhận
Đứng trên lập trường khảo cổ học thực nghiệm và giám định cổ vật đương đại, một câu hỏi lớn luôn lơ lửng trên đầu giới sưu tầm: Liệu có một chiếc ấm Cung Xuân thật sự nào do chính tay vị tổ sư này làm ra còn sót lại trên cõi đời này không? Hiện tại, giới chuyên môn quốc tế chỉ tạm thời công nhận hai hiện vật có giá trị pháp lý cao nhất:
- Chiếc Anh Hồ (Nắp linh chi của Bùi Thạch Dân) lưu giữ tại Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc.
- Chiếc Lục Biện Viên Nang Hồ lưu giữ tại Bảo tàng Trà cụ Hồng Kông.
Những Nghi Vấn Từ Giới Chuyên Môn
Bậc thầy vĩ đại của Tử Sa hiện đại Đại sư Cố Cảnh Chu người đã dành cả cuộc đời để nghiên cứu cấu trúc đất và kỹ thuật của các bậc tiền bối, đã từng bày tỏ một thái độ vô cùng thận trọng khi nhắc đến chiếc ấm Thụ Anh Hồ của Trữ Nam Cường. Cố Cảnh Chu từng để lại một lời nhận xét mang tính định hướng cho giới sưu tầm:
“Hiện nay ở nhiều nơi phát hiện ấm Cung Xuân khá nhiều, nhưng ngoài chiếc ấm của cụ Trữ Nam Cường ra, còn chưa phát hiện chiếc nào là thật.”
Tuy nhiên, ngay cả đối với chiếc ấm của cụ Trữ Nam Cường, một số nhà nghiên cứu phê bình độc lập vẫn đặt ra nghi vấn rằng đây rất có thể là một tác phẩm do chính tay Hoàng Ngọc Lân phỏng cổ làm ra từ đầu đến cuối để thử thách giới sành điệu đương thời, bởi vì cấu trúc phân bổ các hạt khoáng khoáng tử sa trên da ấm mang nhiều đặc tính kỹ thuật của vùng quặng khai thác vào cuối thời nhà Thanh hơn là thời kỳ giữa nhà Minh.
Vì Sao Khó Xác Định?
Việc xác định niên đại và tính chân bản của ấm Cung Xuân gặp phải bốn rào cản kỹ thuật cốt lõi sau:
- Thời gian và chất liệu: Khoảng cách lịch sử hơn 500 năm là quá dài đối với một chất liệu gốm sứ giòn, dễ vỡ như Tử Sa. Phần lớn các hiện vật thời kỳ này đều đã bị phá hủy do thiên tai, chiến tranh hoặc biến cố gia tộc.
- Sự thiếu vắng của triện khắc: Việc không sử dụng triện đóng cố định dưới đáy ấm khiến các chuyên gia không thể dùng phương pháp đối chiếu dấu triện để giám định, trong khi chữ khắc bằng tre hoàn toàn có thể bị sao chép bởi các bậc thầy thư pháp đời sau.
- Công nghệ phỏng cổ đỉnh cao: Ngay từ thời nhà Thanh, phong trào phỏng chế ấm Cung Xuân đã cực kỳ thịnh hành. Các nghệ nhân đại tài thời Càn Long, Gia Khánh đã tìm kiếm những mảnh đất cổ, dùng kỹ thuật nặn tay tương tự để làm ra những chiếc ấm phỏng Cung Xuân với mục đích tiến vua hoặc bán cho giới quý tộc.
- Tính văn học trong sử liệu: Các tài liệu như Dương Tiện Danh Hồ Phú hay Đào Am Mộng Ức bản chất là những tác phẩm văn xuôi mang tính cảm thán, ca ngợi cái thần của ấm chứ không cung cấp các thông số kỹ thuật chính xác về kích thước, trọng lượng hay độ co ngót của đất sét để làm tiêu chuẩn đối chiếu khoa học.
Giá Trị Vượt Thời Gian
Dù chiếc ấm nằm trong tủ kính của Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc có thực sự là của Cung Xuân hay là một tác phẩm phỏng cổ siêu đẳng của Hoàng Ngọc Lân, điều đó không hề làm giảm đi giá trị biểu tượng của cái tên Cung Xuân. Cung Xuân từ lâu đã vượt ra khỏi phạm vi của một cá nhân bằng xương bằng thịt để trở thành một biểu tượng tinh thần tối cao của Tử Sa Nghi Hưng. Ông là đại diện cho tinh thần vượt khó, sự trỗi dậy mạnh mẽ từ thân phận một người hầu thấp kém để vươn lên đỉnh cao bằng tài năng thiên bẩm, và trên hết là tư duy nghệ thuật “Sư tạo hóa” lấy thiên nhiên làm thầy.
Phong Cách Nghệ Thuật Của Cung Xuân: Vẻ Đẹp Từ Thiên Nhiên
Sư Tạo Hóa: Lấy Thiên Nhiên Làm Thầy
Triết lý cốt lõi xuyên suốt toàn bộ sự nghiệp sáng tác của Cung Xuân có thể đúc kết trọn vẹn trong ba chữ: “Sư tạo hóa” (师造化) – lấy thiên nhiên làm thầy. Trong khi tất cả những người thợ làm gốm cùng thời chỉ chăm chăm vào việc hoàn thiện công năng chứa nước sao cho không bị rò rỉ, Cung Xuân là người đầu tiên phát hiện ra vẻ đẹp tiềm ẩn bên trong những nét “bất toàn” của tạo hóa.
Ông nhìn thấy trong những khối u sần sùi của cây già, những vết rạn nứt chằng chịt của vỏ cây bị sâu bệnh một thứ ngôn ngữ của thời gian và năm tháng. Thay vì gọt giũa đất sét cho thật phẳng phiu, đối xứng theo lối tư duy toán học cứng nhắc, ông giữ lại sự thô mộc, góc cạnh của tự nhiên và đưa nó vào ấm trà. Đây là một tư duy nghệ thuật cực kỳ tiến bộ, đi trước thời đại hàng thế kỷ: Bản chất của cái đẹp không nằm ở sự hoàn hảo không tì vết, mà nằm ở tính chân thật và sự trải nghiệm của đời sống.
Dấu Vân Tay: Chữ Ký Của Người Thợ
Một đặc điểm kỹ thuật độc nhất vô nhị chỉ có ở ấm Cung Xuân chính là những vết vân tay để lại trên bề mặt da ấm: “Chỉ la văn ẩn khởi khả án”. Trong bối cảnh sản xuất thủ công thời bấy giờ, khi người thợ luôn cố gắng xóa sạch mọi dấu vết thô sơ của công cụ để sản phẩm trông giống như được làm ra từ khuôn đúc, Cung Xuân lại làm ngược lại.
Ông chủ tâm giữ lại những đường vân tay hình xoắn ốc của mình trên phôi đất ẩm. Những dấu vân tay ấy chính là một dạng mật mã cá nhân, một lời tuyên bố về tính độc bản của tác phẩm. Nó khẳng định chiếc ấm này là kết quả của sự lao động miệt mài của một con người cụ thể, mang hơi ấm và nhịp đập sinh học của người nghệ nhân chứ không phải một vật phẩm công nghiệp vô hồn.
Từ “Quang Tố Khí” Đến “Hoa Hóa”
Lịch sử Tử Sa Nghi Hưng chia thành hai dòng phong cách lớn: “Quang Tố Khí” (光素器) dòng ấm trơn phẳng, dùng đường nét hình học để bộc lộ vẻ đẹp và “Hoa Hóa” (花货) dòng ấm mô phỏng hình dáng các loài hoa lá, cây cỏ trong tự nhiên. Điều kỳ diệu là Cung Xuân chính là người đã mở đường và đặt nền móng vững chắc cho cả hai dòng ấm này.
Chiếc Lục Biện Viên Nang Hồ của ông là tổ sư của dòng ấm có gân văn, một nhánh quan trọng của Quang Tố Khí trong khi chiếc Thụ Anh Hồ lại là thủy tổ tối cao của dòng ấm Hoa Hóa. Chỉ với một cuộc đời sáng tạo, Cung Xuân đã vẽ nên hai con đường lớn chạy dọc suốt năm trăm năm lịch sử Tử Sa, nuôi sống và định hình tư duy cho hàng vạn thế hệ nghệ nhân đời sau.
Cung Xuân Trong Lòng Người Yêu Trà: Vị Trí Của Một Huyền Thoại
Đánh Giá Qua Các Thời Kỳ
Trải qua năm thế kỷ biến động của lịch sử, vị thế của Cung Xuân trong lòng giới mộ điệu chưa bao giờ suy giảm mà ngày càng trở nên thiêng liêng:
- Thời nhà Minh: Trương Đại tôn sùng: “Nghi Hưng quán dĩ Cung Xuân vi thượng” – Đồ Nghi Hưng lấy ấm Cung Xuân làm chuẩn mực cao nhất.
- Thời nhà Thanh: Ngô Mai Đỉnh khẳng định: “Tín đào hồ chi tổ sư” – Quả thật là bậc tổ sư của nghề làm ấm đất nung.
- Thời kỳ hiện đại: Giới nghiên cứu gốm sứ toàn cầu đồng loạt tôn vinh ông là “Ông tổ của nghệ thuật Tử Sa”.
Người đời sau khi không thể sở hữu được tác phẩm của ông đã dùng câu nói: “Cung Xuân chi hồ, thắng ư kim ngọc” (供春之壶，胜于金玉) – chiếc ấm của Cung Xuân còn quý báu và có giá trị tinh thần vượt xa cả vàng bạc, châu báu ở đời.
Tại Sao Được Tôn Là “Tổ Sư”?
Việc toàn thể giới Tử Sa đồng lòng tôn vinh Cung Xuân ở vị trí tối thượng dựa trên ba lý do cốt lõi:
- Sự định danh lịch sử: Ông là người nghệ nhân đầu tiên có họ tên, thân thế rõ ràng được chép vào chính sử gốm sứ, chấm dứt thời kỳ khuyết danh vô danh của ấm đất nung Nghi Hưng.
- Cách mạng hóa công năng thành nghệ thuật: Ông là người đầu tiên đưa tư duy văn nhân, triết lý “Sư tạo hóa” vào quy trình tạo hình chiếc ấm, biến một trà cụ thuần túy thành một tác phẩm nghệ thuật có linh hồn.
- Khai phóng kỹ nghệ: Sự thành công của Cung Xuân đã phá vỡ bức tường bí mật của chốn thiền môn (Kim Sa Tự), đưa kỹ thuật làm ấm phổ biến ra ngoài xã hội, biến nó thành một ngành nghề thủ công nghệ thuật độc lập, thúc đẩy sự ra đời của các thế hệ ngôi sao sau này như Thời Đại Bân, Lý Mậu Lâm.
Hơn năm trăm năm đã trôi qua kể từ cái ngày cậu bé gia đồng Cung Xuân lén lút gom nhặt những mẩu đất vụn dưới đáy chậu của vị lão tăng nơi gian bếp vắng lặng của Kim Sa Tự. Những câu hỏi về tính chân bản của chiếc ấm trong bảo tàng quốc gia có lẽ sẽ mãi mãi nằm lại trong vòng bí ẩn của lịch sử và thời gian.
Nhưng có một điều chắc chắn không bao giờ thay đổi: Cung Xuân đã mở ra một con đường, và con đường ấy chưa bao giờ ngắt quãng, vẫn đang được các thế hệ nghệ nhân hôm nay tiếp bước một cách kiêu hãnh. Mỗi chiếc ấm Tử Sa mà chúng ta nâng niu trên tay ngày hôm nay, mỗi đường nét thanh thoát, mỗi vệt khoáng tử sa lấp lánh dưới ánh đèn, tất cả đều mang trong mình một phần dòng máu nghệ thuật được kế thừa từ người đặt nền móng đầu tiên. Và điểm khởi đầu thiêng liêng ấy, mãi mãi khắc ghi cái tên Cung Xuân.
Quả đúng như lời ca tụng của Ngô Mai Đỉnh:
“Tín đào hồ chi tổ sư, diệc thiên hạ chi lương công” – Quả thật là ông tổ của nghề làm ấm đất, cũng là người thợ tài giỏi nhất thiên hạ.
